Από τον «περιορισμένο πόλεμο» στο παγκόσμιο ρίσκο: 5 βήματα κλιμάκωσης με το Ιράν και ο σιωπηλός ρόλος Κίνας και Ρωσίας

[wide]

Ο πόλεμος που εξελίσσεται γύρω από το Ιράν δεν είναι μια συνηθισμένη περιφερειακή κρίση. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις, τα αντίποινα και οι επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές δείχνουν ότι η σύγκρουση κινείται μέσα σε ένα επικίνδυνο πλαίσιο κλιμάκωσης, στο οποίο κάθε βήμα μπορεί να μετατρέψει μια περιφερειακή κρίση σε παγκόσμια αναταραχή.

Οι στρατηγικοί αναλυτές περιγράφουν συχνά τέτοιες κρίσεις ως μια αλληλουχία σταδίων, από την αρχική στρατιωτική επίθεση μέχρι το σημείο όπου η σύγκρουση ξεφεύγει από κάθε έλεγχο.
Με βάση αυτό το μοντέλο, η σημερινή κατάσταση βρίσκεται ήδη σε μια ενδιάμεση φάση, όπου η στρατιωτική αντιπαράθεση συνδυάζεται με οικονομική πίεση και γεωπολιτικούς υπολογισμούς.

 
Τα πέντε στάδια της κλιμάκωσης

Το πρώτο στάδιο είναι η λεγόμενη φάση «σοκ». Πρόκειται για την αρχική στρατιωτική επιχείρηση, κατά την οποία επιχειρείται η γρήγορη αποδυνάμωση του αντιπάλου. Στην περίπτωση του Ιράν, τα πρώτα πλήγματα δεν περιορίστηκαν μόνο σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις και υποδομές. Σύμφωνα με τις ενδείξεις των πρώτων ημερών, στόχος υπήρξε και η ίδια η στρατιωτικοπολιτική ηγεσία της χώρας, με επιθέσεις που είχαν σκοπό να αποκεφαλίσουν την ιεραρχία διοίκησης και να προκαλέσουν σοκ στον μηχανισμό εξουσίας της Τεχεράνης.

Το δεύτερο στάδιο είναι η φάση των αντιποίνων. Σε αυτό το σημείο ο αντίπαλος επιχειρεί να αποκαταστήσει την αποτροπή, απαντώντας με επιθέσεις που δείχνουν ότι εξακολουθεί να διαθέτει στρατιωτική ισχύ. Η χρήση πυραύλων, drones ή επιθέσεων μέσω συμμαχικών οργανώσεων είναι χαρακτηριστικά αυτής της φάσης.

Στο τρίτο στάδιο η σύγκρουση μεταφέρεται πέρα από το καθαρά στρατιωτικό επίπεδο. Εδώ αρχίζει η πίεση στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα: επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές, παρενοχλήσεις στη ναυσιπλοΐα και απειλές για κρίσιμους θαλάσσιους διαδρόμους.

Αν η κλιμάκωση συνεχιστεί, το τέταρτο στάδιο είναι η διεθνοποίηση της κρίσης. Τότε ενεργοποιούνται μεσολαβητικές πρωτοβουλίες και διπλωματικές παρεμβάσεις μεγάλων δυνάμεων που επιδιώκουν να αποτρέψουν μια ανεξέλεγκτη σύγκρουση.

Το πέμπτο και πιο επικίνδυνο στάδιο είναι η γενικευμένη περιφερειακή σύγκρουση. Σε αυτή την περίπτωση η κρίση παύει να είναι περιορισμένη και μετατρέπεται σε ευρύτερο πόλεμο που επηρεάζει ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.

Το «κόκκινο κουμπί» του Ορμούζ

Με βάση τα γεγονότα των τελευταίων ημερών, η σύγκρουση φαίνεται να κινείται ανάμεσα στο δεύτερο και στο τρίτο στάδιο. Δηλαδή στη φάση όπου τα στρατιωτικά πλήγματα συνεχίζονται, αλλά η πίεση μεταφέρεται σταδιακά και στο πεδίο της οικονομίας.

Πού βρίσκεται σήμερα η κρίση

Οι επιθέσεις και τα αντίποινα δείχνουν ότι οι εμπλεκόμενες πλευρές επιχειρούν να επιβάλουν κόστος στον αντίπαλο χωρίς να περάσουν το κατώφλι ενός ολοκληρωτικού πολέμου. Πρόκειται για μια μορφή περιορισμένης σύγκρουσης, στην οποία κάθε πλευρά προσπαθεί να πιέσει τον αντίπαλο χωρίς να προκαλέσει μια ανεξέλεγκτη αλυσιδωτή αντίδραση.

Ωστόσο, η ισορροπία αυτή είναι εξαιρετικά εύθραυστη. Μια λάθος εκτίμηση, ένα χτύπημα που προκαλεί μεγάλες απώλειες ή μια κίνηση που διαταράσσει κρίσιμους οικονομικούς διαδρόμους μπορεί να οδηγήσει σε ταχεία κλιμάκωση.

 

Το απευκταίο σενάριο

Το σενάριο που φοβούνται περισσότερο οι δυτικές κυβερνήσεις είναι η μετατροπή της κρίσης σε γενικευμένη περιφερειακή σύγκρουση. Σε μια τέτοια περίπτωση θα μπορούσαν να εμπλακούν πολλαπλά μέτωπα στη Μέση Ανατολή, ενώ η αστάθεια θα επεκτεινόταν σε ολόκληρη την περιοχή.

Ένα τέτοιο σενάριο θα είχε άμεσες συνέπειες στις ενεργειακές αγορές, στο διεθνές εμπόριο και στη ναυσιπλοΐα, δημιουργώντας έναν συνδυασμό στρατιωτικής και οικονομικής κρίσης.

 

Το «κόκκινο κουμπί»

Ο μεγαλύτερος φόβος της Ουάσιγκτον δεν αφορά μόνο τις στρατιωτικές επιθέσεις. Το πραγματικό «κόκκινο κουμπί» της κρίσης βρίσκεται στον Περσικό Κόλπο και συγκεκριμένα στα Στενά του Ορμούζ.

Από αυτό το στενό πέρασμα διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου, καθώς και μεγάλο μέρος των εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου. Αν η ναυσιπλοΐα εκεί διακοπεί ή περιοριστεί σημαντικά, η παγκόσμια οικονομία θα δεχθεί άμεσο σοκ.

Ακόμη και περιορισμένες επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια ή η αύξηση των ασφαλίστρων μπορεί να προκαλέσουν μεγάλες διακυμάνσεις στις τιμές της ενέργειας και να επηρεάσουν τις διεθνείς αγορές.

 

Ο ρόλος της Κίνας και της Ρωσίας

Σε αυτή τη γεωπολιτική εξίσωση καθοριστικό ρόλο παίζουν και οι μεγάλες δυνάμεις. Η Κίνα και η Ρωσία δεν εμπλέκονται άμεσα στη σύγκρουση, όμως παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις.

Η Κίνα, ως ένας από τους μεγαλύτερους εισαγωγείς πετρελαίου στον κόσμο, έχει άμεσο συμφέρον να παραμείνουν ανοικτοί οι ενεργειακοί διάδρομοι της περιοχής. Για τον λόγο αυτό επιδιώκει τη σταθερότητα και συχνά εμφανίζεται πρόθυμη να υποστηρίξει διπλωματικές πρωτοβουλίες αποκλιμάκωσης.

Η Ρωσία, από την άλλη πλευρά, βλέπει τη σύγκρουση και μέσα από το πρίσμα του ανταγωνισμού με τη Δύση. Χωρίς να εμπλέκεται άμεσα, επιδιώκει να διατηρήσει την επιρροή της στην περιοχή και να αξιοποιήσει γεωπολιτικά τις εξελίξεις.

 

Μια κρίση με παγκόσμιες συνέπειες

Το μεγάλο ερώτημα παραμένει αν η σύγκρουση θα παραμείνει περιορισμένη ή αν θα εξελιχθεί σε μια ευρύτερη γεωπολιτική κρίση.

Η εμπειρία δείχνει ότι οι περισσότερες συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή αρχίζουν ως περιφερειακές, αλλά μπορούν εύκολα να αποκτήσουν παγκόσμια διάσταση λόγω της σημασίας της περιοχής για την ενέργεια και το διεθνές εμπόριο.

Για τον λόγο αυτό οι επόμενες κινήσεις των εμπλεκόμενων πλευρών θα είναι καθοριστικές. Αν διατηρηθεί η λογική της περιορισμένης σύγκρουσης, υπάρχει περιθώριο αποκλιμάκωσης. Αν όμως ενεργοποιηθεί το «κόκκινο κουμπί» της ενεργειακής κρίσης, οι επιπτώσεις θα ξεπεράσουν κατά πολύ τα σύνορα της Μέσης Ανατολής.

Πηγή